Nếu loại trừ tính chất cờ bạc ra khỏi trò chơi chọi gà thì đây quả là một thú chơi mang đầy tính nghệ thuật.
Theo những người
chơi gà “có nghề” thì để tạo được một con gà tài, việc then chốt là phải biết
chọn dòng. Gà mẹ phải được xuất thân từ dòng gà bền bỉ, có sức chịu đòn tốt,
gan dạ và nhất là không có thói xấu “trả độ”. Còn gà bố phải thuộc dòng có chân
đá hiểm hóc, nhiều đòn thế hay. Ðược hội tụ những tố chất trên, trong đám gà
con được sinh ra thế nào cũng có được ít nhất là 1 con gà tài. Trước đây, những
dòng gà mái “chiến” (gà dữ) đều tập trung ở các vùng phía Nam như: Mũi Né, Chợ
Lầu (Phan Thiết), dòng gà của cụ Tôn Thất Ðệ ở Nha Trang, dòng “Xám rách” của
ông Bảy Ðệ ở Vạn Giã (Khánh Hoà). Còn hiện nay, do qua nhiều năm các tay chơi
trao đổi với nhau nên những dòng gà hay đã được rải đều ở các địa phương.
Chọn gà tài phải
được bắt đầu từ thuở “sơ sinh”. Trong một bầy gà vừa nở, người ta sẽ chọn con
gà tách bầy đi bắt sâu kiếm ăn một mình, hoặc đêm về không “rúc vào nách mẹ” ngủ
mà lại nằm ngủ đối mặt với mẹ (gọi là gà chầu mỏ). Còn nếu chọn gà không do
mình tự “đúc” thì dựa trên những tiêu chuẩn căn bản như: cựa nhật nguyệt (cựa
đen, cựa trắng), gà lưỡng nhãn (2 con mắt khác màu), gà có bớt trong lưỡi hoặc
gà tử mị (tối nằm ngủ sải chân, sải cánh, duỗi cổ như chết). Những con gà được
xem là “linh kê” khi chúng có những biểu hiện “lập dị” như: chúm chân bước từng
bước đi như lính đi diễu hành, mặt cứ lắc qua lắc lại liên tục, hoặc mỗi buổi
sáng sau khi được phun nước cứ đi vòng quanh lồng (gọi là gà né lồng).
Dân chơi gà đã
đúc kết những đặc điểm trên bằng mấy câu: “Nhất thời chân chúm bỏ ra, nhì thời
lắc mặt thứ ba né lồng”! Tuy nhiên, qua kinh nghiệm, hiện vẫn có ý kiến cho rằng
“kê đá, mã kỵ”, phải nhìn được chân đá thì mới xác định được gà hay dở, giống
như chọn ngựa phải cưỡi thử. Chọn được gà ưng ý rồi nhưng nếu nuôi không đúng
cách, huấn luyện không bài bản thì cũng chẳng thể nên gà. Chế độ ăn của gà phải
được tuân thủ: Một ngày chỉ cho ăn 2 diều lúa, trưa cho ăn xen kẽ rau xanh, vài
ngày mới cho ăn một ít mồi tươi. Nuôi kỹ quá gà sẽ bị “nục” (mập quá) cũng
không tốt. Muốn gà dày da có sức chịu đựng tốt, son gà thì phải dùng nghệ
tươi, lá ngũ trảo, một chút phèn chua tất cả giã nát ngâm rượu để xoa cho gà mỗi
ngày và cho phơi nắng (sáng) thường xuyên.
Thường thì gà
“chấm niên” (đúng 1 năm) mới được xây xổ tập tành chuẩn bị “tham chiến”. Những
con gà đã được xây xổ xong phải được nuôi kỹ hơn nữa; tối cho ngủ mùng để khỏi
bị muỗi cắn. Ðến thời điểm gà phải được cho đá dợt với một con gà khác hoặc để
gà khác ngoài giỏ tre nhử trên không để tập đòn, tập thế đá cho gà. Nếu có được
trong tay một con gà chuyên cắn lưng, đá ngực hoặc “đâm đùi”, “xỏ dĩa” thì chẳng
còn gì bằng!
Chọi gà xưa và nay!
Ngày xưa, ông
cha ta chơi gà có thể ấn định thời gian “chọi” của gà bằng các líu (cây nhang
phân đoạn) ngắn hoặc dài để gà nghỉ dưỡng sức. Nay mỗi “hồ” đấu được ấn định là
20 phút, nghỉ cho nước 5 phút, sau đó tiếp tục “chọi” cho đến khi phân thắng bại.
Xưa, nếu gà mệt quá có thể đứng tựa vào nhau mà nghỉ hoặc được xử huề, nay thì
gà chẳng còn “được phép” như vậy mà người chơi sẽ nắm đuôi của chúng kéo ra rồi
thả vào để giục hăng cho chúng nhanh tiến đến ăn thua. Xưa, để tạo độ bền cho
gà, trong những cuộc chơi người ta có thể dùng nước ấm để áp, thoa gừng hoặc
cho gà uống nước tiểu nhưng nay thì không một loại thuốc nào được tiếp sức cho
gà. Gà được ăn cơm, uống nước của trường gà. Do tính chất “một đi không trở lại”của
cuộc chơi nên chuyện thắng bại trong một cuộc đấu không còn tùy thuộc 100% vào
tài năng của con gà mà tùy thuộc phần lớn vào tài năng của người chủ. Tài năng
của người chủ được thể hiện qua cách “chạng” gà. Khi “chạng”, gà được nhốt
trong 2 chiếc giỏ, 2 người chủ phải “chạng” gà bằng mắt. Nhìn nhầm là cầm chắc
chuyện thất bại. Cách cho nước gà sau mỗi “hồ” đấu cũng quan trọng không
kém, nhìn cách chọi của gà người chủ biết con gà của mình cần cho nước nhiều hoặc
ít, cần được quạt hay cần ăn cơm. Nếu làm sai gà sẽ bị giảm sức thi đấu.
Mạnh mẽ vì tính chất quyết đấu của nó, còn dịu dàng là vì chăm một con gà chẳng khác gì chăm một đứa con. Vì vậy trò chơi chọi gà là một thú chơi mang đầy tính nghệ thuật, vừa mạnh mẽ vừa dịu dàng, rất hấp dẫn.
Sưu tầm